उपसरपंचाचे अधिकार काय आहेत? उपसरपंच नेमके काय करू शकतात? जाणून घ्या संपूर्ण माहिती.

 

Digital Gaavkari 

Durgaprasad Gharatkar 

नमस्कार मंडळी गावातील अनेक नागरिकांच्या मनात एक प्रश्न असतो की, “उपसरपंचाला नेमके कोणते अधिकार असतात?” काही लोकांना वाटते की उपसरपंचाला सरपंचासारखेच सर्व अधिकार असतात, तर काहींच्या मते उपसरपंच हे केवळ नावापुरते पद आहे.

पण सत्य काय आहे?

उपसरपंच हे ग्रामपंचायतीतील अत्यंत महत्त्वाचे पद आहे. सरपंचानंतर ग्रामपंचायतीच्या कारभारात उपसरपंचाची भूमिका महत्त्वाची असते. मात्र, उपसरपंचाला कोणते अधिकार स्वतंत्रपणे आहेत आणि कोणते अधिकार सरपंचाच्या अनुपस्थितीत मिळतात, हे समजून घेणे आवश्यक आहे.

या लेखात आपण उपसरपंचाचे अधिकार, कर्तव्ये, बैठकीतील भूमिका, सरपंच अनुपस्थित असल्यास मिळणारे अधिकार आणि सामान्य नागरिकांच्या प्रश्नांची उत्तरे सोप्या भाषेत जाणून घेणार आहोत.

उपसरपंच म्हणजे कोण?

ग्रामपंचायतीमध्ये निवडून आलेल्या सदस्यांमधून उपसरपंचाची निवड केली जाते.

सरपंचानंतर उपसरपंच हे ग्रामपंचायतीतील महत्त्वाचे पद मानले जाते. उपसरपंचाचे मुख्य काम म्हणजे सरपंचाला सहकार्य करणे आणि आवश्यक परिस्थितीत ग्रामपंचायतीच्या कारभाराची जबाबदारी सांभाळणे.

सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास:

«सरपंच हा ग्रामपंचायतीचा प्रमुख असतो, तर उपसरपंच हा सरपंचाचा प्रमुख सहकारी असतो.»

उपसरपंचाचे प्रमुख अधिकार कोणते?

1. सरपंच अनुपस्थित असल्यास कामकाज सांभाळण्याचा अधिकार

हा उपसरपंचाचा सर्वात महत्त्वाचा अधिकार आहे.

जर सरपंच:

- रजेवर असेल

- आजारी असेल

- गावाबाहेर असेल

- बैठकीस उपस्थित राहू शकत नसेल

- काही कारणामुळे पदाचे कामकाज करू शकत नसेल

तर नियमांनुसार उपसरपंचाला संबंधित परिस्थितीत सरपंचाची जबाबदारी सांभाळावी लागू शकते.

म्हणजेच, सरपंच नसताना ग्रामपंचायतीचे काम पूर्णपणे ठप्प होऊ नये, यासाठी उपसरपंच महत्त्वाची भूमिका बजावतो.

---

2. ग्रामपंचायत बैठकीत सहभागी होण्याचा अधिकार

उपसरपंच हा ग्रामपंचायतीचा निवडून आलेला सदस्य असल्यामुळे त्याला ग्रामपंचायत बैठकीत सहभागी होण्याचा पूर्ण अधिकार आहे.

बैठकीमध्ये उपसरपंच खालील विषयांवर प्रश्न उपस्थित करू शकतो:

- गावातील रस्ते

- पाणीपुरवठा

- नाली बांधकाम

- स्ट्रीट लाईट

- स्वच्छता

- सरकारी योजना

- घरकुल योजना

- विकासकामांचा दर्जा

- ग्रामपंचायत खर्च

- नागरिकांच्या तक्रारी

जर एखादे विकासकाम निकृष्ट दर्जाचे होत असेल तर उपसरपंच त्या विषयावर बैठकीत प्रश्न उपस्थित करू शकतो.

3. ग्रामपंचायतीच्या निर्णय प्रक्रियेत सहभाग

ग्रामपंचायतीतील महत्त्वाचे निर्णय बैठकीमध्ये चर्चा करून घेतले जातात.

उपसरपंचाला:

✔ आपले मत मांडण्याचा अधिकार आहे

✔ सूचना करण्याचा अधिकार आहे

✔ विकासकामांवर चर्चा करण्याचा अधिकार आहे

✔ ठरावांबाबत आपली भूमिका मांडण्याचा अधिकार आहे

म्हणून उपसरपंच हा केवळ पाहणारा व्यक्ती नसून ग्रामपंचायतीच्या निर्णय प्रक्रियेतील महत्त्वाचा लोकप्रतिनिधी आहे.

4. गावातील विकासकामांवर लक्ष ठेवण्याचा अधिकार

उपसरपंच गावातील सुरू असलेल्या विकासकामांवर लक्ष ठेवू शकतो.

उदाहरणार्थ:

- सिमेंट रस्ता

- नाली

- पाणी टाकी

- हातपंप

- स्ट्रीट लाईट

- शौचालय

- समाजमंदिर

- अंगणवाडी

- स्मशानभूमी विकास

- गावातील स्वच्छता

जर काम योग्य प्रकारे होत नसेल तर उपसरपंच संबंधित विषय ग्रामपंचायत बैठकीत मांडू शकतो.

उदाहरण:

समजा गावात 10 लाख रुपयांचा सिमेंट रस्ता तयार केला जात आहे आणि त्याचे काम निकृष्ट दर्जाचे आहे.

अशा वेळी उपसरपंचाने:

1. कामाची माहिती घ्यावी.

2. संबंधित विषय ग्रामपंचायत बैठकीत मांडावा.

3. कामाच्या दर्जाबाबत प्रश्न उपस्थित करावा.

4. आवश्यक असल्यास संबंधित अधिकाऱ्यांच्या निदर्शनास बाब आणावी.

5. नागरिकांच्या समस्या प्रशासनापर्यंत पोहोचवण्याचा अधिकार

उपसरपंच हा गावातील नागरिकांचा लोकप्रतिनिधी असतो.

नागरिक उपसरपंचाकडे विविध समस्या घेऊन येऊ शकतात.

उदा.

- पाणी येत नाही

- रस्ता खराब आहे

- स्ट्रीट लाईट बंद आहे

- नाली तुंबली आहे

- स्वच्छतेची समस्या आहे

- शासकीय योजनेचा लाभ मिळत नाही

उपसरपंच या समस्या संबंधित ग्रामपंचायत बैठकीत किंवा प्रशासनाच्या निदर्शनास आणू शकतो.

6. ग्रामसभेत महत्त्वाची भूमिका

ग्रामसभा ही गावातील नागरिकांची सर्वोच्च लोकशाही सभा मानली जाते.

ग्रामसभेत गावातील विकासकामे, योजना आणि नागरिकांच्या समस्या यावर चर्चा केली जाते.

उपसरपंचाने ग्रामसभेत सक्रिय सहभाग घेऊन:

- नागरिकांचे प्रश्न समजून घेणे

- विकासाबाबत सूचना करणे

- ग्रामसभेतील ठरावांची अंमलबजावणी करण्यासाठी प्रयत्न करणे

ही भूमिका पार पाडणे अपेक्षित असत.

7. सरपंचाला सहकार्य करण्याचा अधिकार आणि जबाबदारी

उपसरपंचाचे सर्वात महत्त्वाचे काम म्हणजे सरपंचाला ग्रामपंचायत प्रशासनात सहकार्य करणे.

मात्र, याचा अर्थ असा नाही की उपसरपंच फक्त सरपंचाने सांगितलेले काम करतो.

उपसरपंच हा स्वतंत्रपणे निवडून आलेला लोकप्रतिनिधी असल्यामुळे त्याला गावाच्या विकासाबाबत स्वतःचे मत मांडण्याचा पूर्ण अधिकार आहे.

जर उपसरपंचाला एखाद्या विकासकामात त्रुटी दिसली तर तो त्याबाबत प्रश्न उपस्थित करू शकतो

उपसरपंच सरपंच नसताना काय करू शकतो?

हा सर्वात जास्त विचारला जाणारा प्रश्न आहे.

सरपंच अनुपस्थित असल्यास किंवा कायद्यानुसार आवश्यक परिस्थिती निर्माण झाल्यास उपसरपंचाला ग्रामपंचायतीचे कामकाज सांभाळण्याची जबाबदारी येऊ शकते.

परंतु येथे एक गोष्ट लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे:

«उपसरपंचाला सरपंचाचे सर्व अधिकार कायमस्वरूपी मिळत नाहीत. परिस्थिती आणि कायदेशीर तरतुदीनुसार त्याला जबाबदारी दिली जाते.

उपसरपंचाला ग्रामसेवकाला आदेश देण्याचा अधिकार आहे का?

हा प्रश्नही अनेकदा विचारला जातो.

ग्रामसेवक हा ग्रामपंचायतीच्या प्रशासकीय कामकाजाशी संबंधित कर्मचारी असतो.

उपसरपंच हा ग्रामसेवकाचा नियुक्ती करणारा किंवा विभागीय वरिष्ठ अधिकारी नसतो.

मात्र, ग्रामपंचायतीच्या कामकाजाबाबत उपसरपंचाला माहिती विचारण्याचा आणि कामकाजातील प्रश्न बैठकीत उपस्थित करण्याचा अधिकार असतो.

जर ग्रामपंचायत प्रशासनात गंभीर त्रुटी दिसत असतील तर संबंधित वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या निदर्शनास बाब आणता येते.

उपसरपंचाला ग्रामपंचायतीचा निधी खर्च करण्याचा अधिकार आहे का?

उपसरपंचाला स्वतःच्या इच्छेनुसार ग्रामपंचायतीचा निधी खर्च करण्याचा अधिकार नसतो.

ग्रामपंचायत निधी खर्च करण्यासाठी:

- मंजूर योजना

- ग्रामपंचायत ठराव

- प्रशासकीय मंजुरी

- तांत्रिक मंजुरी

- संबंधित नियम

यांचे पालन करणे आवश्यक असते.

म्हणून उपसरपंचाने “मी उपसरपंच आहे म्हणून मी निधी खर्च करेन” असे करता येत नाही.

उपसरपंच सरपंचाला आदेश देऊ शकतो का?

नाही.

उपसरपंच हा सरपंचाचा वरिष्ठ अधिकारी नाही.

सरपंच आणि उपसरपंच दोघेही लोकप्रतिनिधी आहेत. मात्र ग्रामपंचायतीच्या नेतृत्वाची प्राथमिक जबाबदारी सरपंचाकडे असते.

उपसरपंच:

- सूचना करू शकतो

- प्रश्न विचारू शकतो

- बैठकीत विरोध नोंदवू शकतो

- चुकीच्या कामावर आक्षेप घेऊ शकतो

परंतु सरपंचाला वरिष्ठ अधिकारी म्हणून थेट आदेश देण्याचा अधिकार नसतो.

उपसरपंच ग्रामपंचायतीचा ठराव रद्द करू शकतो का?

एकट्याने नाही.

ग्रामपंचायतीचा ठराव हा कायदेशीर प्रक्रियेनुसार मंजूर केला जातो.

एखादा ठराव चुकीचा किंवा नियमबाह्य असल्याचे वाटत असल्यास उपसरपंच संबंधित विषयावर बैठकीत आक्षेप नोंदवू शकतो आणि आवश्यक असल्यास सक्षम अधिकाऱ्यांकडे दाद मागू शकतो.

उपसरपंचाला कोणते अधिकार नाहीत?

लोकांमध्ये अनेक गैरसमज आहेत. त्यामुळे हे स्पष्टपणे समजून घेणे आवश्यक आहे.

उपसरपंचाला सामान्य परिस्थितीत खालील गोष्टी मनमानी पद्धतीने करता येत नाहीत:

❌ स्वतःच्या इच्छेनुसार ग्रामपंचायत निधी खर्च करणे

❌ सरपंचाला वरिष्ठ अधिकारी म्हणून आदेश देणे

❌ ग्रामसेवकाला विभागीय अधिकारी असल्याप्रमाणे निलंबित करणे

❌ एकट्याने ग्रामपंचायत ठराव रद्द करणे

❌ स्वतःच्या इच्छेनुसार सरकारी योजना मंजूर करणे

❌ ग्रामपंचायतीचे निर्णय एकट्याने घेणे

हे अधिकार संबंधित कायदे आणि प्रक्रियेनुसारच वापरले जाऊ शकतात.

उपसरपंच आणि सरपंच यांच्यात नेमका फरक काय?

मुद्दा| सरपंच| उपसरपंच

पद| ग्रामपंचायतीचे प्रमुख| सरपंचानंतरचे महत्त्वाचे पद

मुख्य काम| ग्रामपंचायतीचे नेतृत्व| सरपंचाला सहकार्य

बैठकीतील भूमिका| नियमांनुसार प्रमुख भूमिका| सक्रिय सहभाग

अनुपस्थिती| —| सरपंच अनुपस्थित असल्यास जबाबदारी

विकासकामे| नेतृत्व व प्रशासन| देखरेख व सहभाग

नागरिकांच्या समस्या| प्रशासनाकडे पाठपुरावा| समस्या मांडणे व पाठपुरावा

---

एक चांगला उपसरपंच काय करू शकतो?

कायद्याने दिलेल्या अधिकारांव्यतिरिक्त उपसरपंचाची कार्यक्षमता त्याच्या कामावर अवलंबून असते.

एक सक्रिय उपसरपंच:

✅ प्रत्येक ग्रामपंचायत बैठकीला उपस्थित राहतो

✅ विकासकामांची पाहणी करतो

✅ नागरिकांच्या समस्या ऐकतो

✅ चुकीच्या कामांवर प्रश्न उपस्थित करतो

✅ सरकारी योजनांची माहिती नागरिकांना देतो

✅ ग्रामसभेत सक्रिय राहतो

✅ गावातील तरुण आणि महिलांना विकासकामात सहभागी करतो

✅ सरपंच आणि सदस्यांमध्ये समन्वय साधत.

सर्वात महत्त्वाचे लक्षात ठेवा

उपसरपंच हे पद केवळ “सरपंच नसताना सरपंचाचे काम करणारे पद” इतके मर्यादित नाही.

उपसरपंच हा:

«निवडून आलेला लोकप्रतिनिधी, ग्रामपंचायतीच्या निर्णय प्रक्रियेतील सहभागी आणि गावाच्या विकासासाठी जबाबदार व्यक्ती आहे.»

परंतु उपसरपंचाचे अधिकार वापरताना संबंधित महाराष्ट्र ग्रामपंचायत कायदा, नियम आणि शासन निर्णयांचे पालन करणे आवश्यक आहे.

निष्कर्ष

उपसरपंच हा गावाच्या प्रशासनातील महत्त्वाचा लोकप्रतिनिधी आहे. सरपंचाला सहकार्य करणे, ग्रामपंचायतीच्या बैठकीत सक्रिय भूमिका घेणे, नागरिकांच्या समस्या मांडणे आणि विकासकामांवर लक्ष ठेवणे ही त्याची महत्त्वाची कामे आहेत.

सरपंच अनुपस्थित असल्यास कायद्यानुसार उपसरपंचाला संबंधित जबाबदाऱ्या पार पाडाव्या लागू शकतात.

मात्र, उपसरपंचाला सरपंचासारखे सर्व स्वतंत्र अधिकार कायमस्वरूपी मिळत नाहीत. त्यामुळे उपसरपंचाचे अधिकार आणि मर्यादा दोन्ही समजून घेणे आवश्यक आहे.

FAQ – लोकांचे महत्त्वाचे प्रश्न

1. उपसरपंच सरपंचाच्या अनुपस्थितीत सरपंचाचे काम करू शकतो का?

होय. कायद्यातील तरतुदी आणि परिस्थितीनुसार सरपंच अनुपस्थित असल्यास उपसरपंचाला संबंधित जबाबदाऱ्या पार पाडाव्या लागू शकतात.

2. उपसरपंच ग्रामसेवकाला आदेश देऊ शकतो का?

उपसरपंच हा ग्रामसेवकाचा विभागीय वरिष्ठ अधिकारी नसला तरी ग्रामपंचायत कामकाजाबाबत प्रश्न उपस्थित करू शकतो आणि आवश्यक माहिती मागू शकतो.

3. उपसरपंच एकट्याने ग्रामपंचायत निधी खर्च करू शकतो का?

नाही. निधी खर्चासाठी कायदेशीर प्रक्रिया आणि मंजुरी आवश्यक असते.

4. उपसरपंच सरपंचाला हटवू शकतो का?

उपसरपंच एकट्याने सरपंचाला हटवू शकत नाही. त्यासाठी कायद्यानुसार अविश्वास ठरावाची प्रक्रिया असते.

5. उपसरपंचाचे सर्वात मोठे काम कोणते?

सरपंचाला सहकार्य करणे, ग्रामपंचायत प्रशासनात सक्रिय सहभाग घेणे आणि गावाच्या विकासासाठी लोकप्रतिनिधी म्हणून काम करणे.

तुमच्या गावात उपसरपंच सक्रियपणे काम करत आहेत का? की उपसरपंचाला अधिकार असूनही त्यांचा योग्य वापर होत नाही? याबाबत तुमचे मत कमेंटमध्ये नक्की सांगा.